Sau bài này, máy macOS hoặc Windows của bạn sẽ có đủ Python, VS Code và Git, và bạn sẽ chạy được chương trình Python đầu tiên.

Python là gì?

Python là ngôn ngữ lập trình bậc cao, đa năng, do Guido van Rossum (Hà Lan) công bố năm 1991. Triết lý cốt lõi của Python là code phải dễ đọc: người đọc lại code quan trọng không kém máy chạy code.

Vì vậy Python dùng thụt lề để đánh dấu khối lệnh thay cho dấu ngoặc nhọn, ít ký hiệu đặc biệt, câu lệnh gần với tiếng Anh thông thường. Đây là lý do Python thường là ngôn ngữ đầu tiên được dạy ở các trường đại học.

Ví dụ, tính điểm trung bình ba môn của một học sinh:

diem = [8, 7.5, 9]
trung_binh = sum(diem) / len(diem)
print(f"Điểm trung bình: {trung_binh:.1f}")

# KẾT QUẢ
# Điểm trung bình: 8.2

Cùng công việc này, Java hay C# cần khoảng mười dòng với khai báo lớp và kiểu dữ liệu.

Python chạy code thế nào, dùng để làm gì

Python là ngôn ngữ thông dịch: sửa code xong là chạy được ngay, không cần bước biên dịch riêng. Quá trình diễn ra như sau:

  1. Bạn viết code trong file có đuôi .py.
  2. Trình thông dịch Python dịch file đó sang bytecode — dạng mã trung gian.
  3. Máy ảo Python thực thi bytecode từng lệnh một.

Python được dùng trong nhiều lĩnh vực:

  • Ứng dụng web: Django, Flask, FastAPI. Instagram và Pinterest đều xây trên Django.
  • Phân tích dữ liệu và thống kê: pandas, NumPy.
  • Tự động hóa công việc văn phòng: xử lý Excel, Word, PDF hàng loạt.
  • Trí tuệ nhân tạo và học máy.
  • Kịch bản quản trị hệ thống và máy chủ.
Điểm mạnh Điểm yếu
Dễ học, dễ đọc, viết nhanh Chạy chậm hơn C, Java với tác vụ tính toán nặng
Kho thư viện khổng lồ trên PyPI Ít dùng cho ứng dụng di động gốc
Cộng đồng lớn, gặp lỗi gần như luôn có người đã hỏi Lỗi kiểu dữ liệu chỉ lộ ra khi chạy, nếu không dùng công cụ kiểm tra

Với một ứng dụng web quản lý trường học, điểm yếu về tốc độ gần như không đáng kể: thời gian chờ chủ yếu nằm ở truy vấn cơ sở dữ liệu chứ không phải ở Python.

Nên cài phiên bản Python nào

Lời khuyên: cài Python 3.14. Đây là bản đã ra được một năm, vẫn đang nhận bản vá lỗi định kỳ, và các thư viện chính như Django, mysqlclient, pandas đều đã hỗ trợ đầy đủ.

Mỗi năm Python ra một phiên bản mới vào tháng 10. Mỗi phiên bản được vá lỗi khoảng hai năm, sau đó chỉ nhận bản vá bảo mật cho đến khi tròn năm năm (xem PEP 790).

Phiên bản Tình trạng (tháng 10/2026) Có nên dùng để học?
3.15 Bản mới nhất, phát hành tháng 10/2026 Chưa — đợi thư viện cập nhật
3.14 Ổn định, đang nhận bản vá lỗi Nên dùng
3.13 Chuyển sang giai đoạn chỉ vá bảo mật Dùng được nếu máy đã có sẵn
3.10 trở xuống Hết hỗ trợ Không

Vì sao không chọn bản mới nhất? Một số thư viện cần vài tháng để phát hành bản tương thích. Người mới học gặp lỗi do thư viện chưa hỗ trợ sẽ rất dễ nản.

Cài Python, Git và VS Code

Trong loạt bài này, VS Code là trung tâm: soạn code, gõ lệnh qua terminal tích hợp, chạy chương trình và quản lý phiên bản bằng Git đều trong một cửa sổ. Phím tắt được viết dạng Cmd/Ctrl: macOS dùng Cmd, Windows dùng Ctrl.

Trên macOS

Mở ứng dụng Terminal (nhấn Cmd + Space, gõ Terminal, Enter) và cài Homebrew — trình cài phần mềm phổ biến nhất trên Mac:

/bin/bash -c "$(curl -fsSL https://raw.githubusercontent.com/Homebrew/install/HEAD/install.sh)"

Khi được hỏi mật khẩu, gõ mật khẩu đăng nhập máy (ký tự không hiện lên là bình thường). Cài xong, Terminal in ra mục Next steps gồm hai lệnh — chạy đúng hai lệnh đó. Sau đó cài Python, Git và VS Code:

brew install python@3.14 git
brew install --cask visual-studio-code

Trên Windows

Mở PowerShell (nhấn phím Windows, gõ PowerShell, Enter) và cài bằng winget — trình cài phần mềm có sẵn trên Windows 10 và 11:

winget install Python.Python.3.14
winget install Git.Git
winget install Microsoft.VisualStudioCode

Đóng PowerShell rồi mở lại để máy nhận các chương trình vừa cài. Nếu máy không có winget, tải bộ cài tại python.org, và nhớ tích ô "Add python.exe to PATH" ở màn hình đầu tiên.

Kiểm tra

  macOS Windows
Python python3.14 --version py -3.14 --version
Git git --version git --version

Mỗi lệnh in ra số phiên bản là cài đặt thành công.

Cài tiện ích cho VS Code

Mở VS Code, nhấn Cmd/Ctrl + Shift + X để vào kho tiện ích, tìm và cài:

  • Python (của Microsoft): gợi ý code, chạy và gỡ lỗi; tự cài kèm Pylance.
  • Ruff: báo lỗi và tự định dạng code theo chuẩn PEP 8.

Mở thư mục dự án, tạo môi trường ảo

Tạo thư mục hoc-python/bai-01 trong thư mục cá nhân của bạn (bằng Finder hoặc File Explorer). Trong VS Code chọn File → Open Folder… (trên Mac là File → Open…) và chọn thư mục bai-01. Nếu VS Code hỏi có tin tưởng thư mục này không, chọn Yes, I trust the authors.

Môi trường ảo giống một "phòng riêng" cho từng dự án: thư viện cài cho dự án này không ảnh hưởng tới dự án khác hay tới Python của hệ thống. Hãy tạo môi trường ảo cho mọi dự án, kể cả bài tập nhỏ.

Cách dễ nhất là để VS Code làm:

  1. Nhấn Cmd/Ctrl + Shift + P, gõ Python: Create Environment, Enter.
  2. Chọn Venv.
  3. Chọn trình thông dịch Python 3.14.

VS Code sẽ tạo thư mục .venv và tự chọn nó làm trình thông dịch cho dự án. Mở terminal tích hợp bằng Ctrl + ` (phím dấu huyền, giống nhau trên cả Mac và Windows). Đầu dòng lệnh có chữ (.venv) nghĩa là môi trường ảo đang hoạt động.

Nếu chưa thấy (.venv), kích hoạt thủ công trong terminal:

macOS Windows (PowerShell)
source .venv/bin/activate .venv\Scripts\Activate.ps1

Người quen dùng dòng lệnh cũng có thể tự tạo môi trường ảo: python3.14 -m venv .venv trên macOS hoặc py -3.14 -m venv .venv trên Windows.

Chương trình Python đầu tiên

Trong khung Explorer của VS Code, bấm biểu tượng tờ giấy có dấu cộng để tạo file hello.py, rồi gõ:

ten_lop = "1A"
si_so = 30
print(f"Xin chào, lớp {ten_lop}! Sĩ số: {si_so} học sinh.")

# KẾT QUẢ
# Xin chào, lớp 1A! Sĩ số: 30 học sinh.

Chạy chương trình bằng nút ▷ ở góc trên bên phải, hoặc gõ trong terminal tích hợp:

python hello.py

Khi môi trường ảo đang hoạt động, lệnh python giống nhau trên cả macOS và Windows.

Ba điều vừa dùng trong ba dòng code:

  • ten_lop và si_so là biến — tên đặt cho một giá trị. Python đặt tên biến theo kiểu chữ thường, nối bằng dấu gạch dưới.
  • "1A" là chuỗi ký tự, 30 là số nguyên. Python tự nhận ra kiểu dữ liệu, không cần khai báo.
  • f"...{ten_lop}..." là f-string: chèn giá trị của biến vào giữa câu.

Lưu phiên bản đầu tiên với Git

Git ghi lại lịch sử thay đổi của code, giúp bạn quay lại bản cũ khi sửa hỏng (xem thêm chuyên mục Git và GitHub). Khai báo tên và email một lần duy nhất trong terminal tích hợp (giống nhau trên hai hệ điều hành):

git config --global user.name "Ho Ten Cua Ban"
git config --global user.email "email@example.com"

Tạo file .gitignore trong VS Code với nội dung một dòng .venv/, để Git bỏ qua thư mục môi trường ảo. Nên tạo file này bằng VS Code: trên Windows, tạo bằng lệnh echo có thể lưu sai bảng mã khiến Git không đọc được.

Cuối cùng mở khung Source Control: bấm biểu tượng nhánh cây ở thanh bên trái, hoặc nhấn Ctrl + Shift + G (trên Mac cũng dùng phím Ctrl):

  1. Bấm Initialize Repository.
  2. Gõ thông điệp: Bài 1: chương trình hello.py.
  3. Bấm Commit; nếu VS Code hỏi có đưa tất cả thay đổi vào không, chọn Yes.

Lỗi thường gặp và cách sửa

Hiện tượng Nguyên nhân Cách sửa
Windows: gõ python lại mở Microsoft Store Lối tắt của Store chặn lệnh Settings → Apps → Advanced app settings → App execution aliases, tắt hai mục python.exe và python3.exe
Windows: "running scripts is disabled on this system" khi kích hoạt .venv PowerShell chặn chạy script theo mặc định Chạy một lần Set-ExecutionPolicy -Scope CurrentUser RemoteSigned, chọn Y
macOS: "command not found: brew" Chưa chạy hai lệnh ở mục Next steps Chạy lại hai lệnh đó, đóng và mở lại Terminal
Windows: "is not recognized" ngay sau khi cài Cửa sổ cũ chưa nhận đường dẫn mới Đóng hẳn PowerShell và VS Code rồi mở lại
VS Code báo Import could not be resolved hoặc chạy sai phiên bản Chưa chọn trình thông dịch của .venv Cmd/Ctrl + Shift + P → Python: Select Interpreter → chọn dòng có .venv
Tiếng Việt in ra bị lỗi trên Windows Terminal dùng bảng mã cũ Dùng terminal tích hợp của VS Code, lưu file dạng UTF-8 (mặc định của VS Code)

Nguyên tắc chung khi gặp lỗi: đọc thông báo lỗi từ dòng cuối lên — dòng cuối cùng thường nói rõ nhất chuyện gì đã xảy ra.

Bài tập tự luyện

  1. Sửa hello.py để in thêm tên giáo viên chủ nhiệm và năm học, ví dụ: Giáo viên chủ nhiệm: Nguyễn Văn A — Năm học 2026–2027.
  2. Tạo file diem.py lưu điểm ba môn Toán, Tiếng Việt, Tiếng Anh vào ba biến, in ra điểm trung bình làm tròn một chữ số.
  3. Cố ý gõ sai một chữ (ví dụ prnt thay vì print), chạy thử và đọc thông báo lỗi. Sửa lại cho đúng.
  4. Commit mỗi bài tập với một thông điệp rõ ràng trong khung Source Control.

Bài tiếp theo sẽ cài MySQL và công cụ xem dữ liệu DBeaver, rồi đưa code lên GitHub để lưu trữ và chia sẻ — bước chuẩn bị cuối cùng trước khi học cú pháp Python một cách bài bản.

Dùng lệnh python toàn cục trên macOS

Trên macOS, bộ cài Python từ python.org chỉ tạo lệnh python3 và python3.14, không có lệnh python. Cách đơn giản và an toàn nhất là tạo bí danh (alias) để gõ python cũng chạy Python 3.14.

Bước 1. Kiểm tra lệnh python3 đã trỏ đúng bản 3.14 chưa:

which python3
python3 --version

# KẾT QUẢ ĐÚNG
# /Library/Frameworks/Python.framework/Versions/3.14/bin/python3
# Python 3.14.x

Nếu kết quả là /usr/bin/python3 với bản 3.9, đó là Python cũ đi kèm bộ Command Line Tools của Apple. Hãy mở thư mục Applications → Python 3.14, nhấp đúp file Update Shell Profile.command, rồi đóng Terminal, mở lại và kiểm tra lần nữa.

Bước 2. Tạo bí danh cho python và pip:

echo 'alias python=python3' >> ~/.zshrc
echo 'alias pip=pip3' >> ~/.zshrc
source ~/.zshrc

Bước 3. Kiểm tra lại:

python --version

# KẾT QUẢ
# Python 3.14.x

Từ nay mọi cửa sổ Terminal mới, kể cả terminal tích hợp trong VS Code, đều dùng được lệnh python.

Lưu ý

  • Nếu lệnh echo $SHELL trả về /bin/bash (máy macOS cũ), thay ~/.zshrc bằng ~/.bash_profile ở cả ba dòng lệnh của bước 2.
  • Không xóa hay sửa Python có sẵn trong /usr/bin: macOS khóa thư mục này và một số công cụ hệ thống cần đến nó.
  • Bí danh chỉ giúp gõ lệnh cho tiện. Thư viện vẫn nên cài trong môi trường ảo .venv của từng dự án, không cài bằng pip toàn cục. Khi đã kích hoạt .venv, lệnh python tự trỏ vào Python của môi trường ảo.
  • Trên Windows không cần bước này: nếu lúc cài đã tích ô "Add python.exe to PATH", lệnh python dùng được ngay.